Prof Fatih Özatay:  Risk düzeyi Ocak 2002’deki risk düzeyinden yüksek

2001-2006 yılları ortasında Merkez Bankası Lider Yardımcılığı vazifesinde bulunan Prof. Dr. Fatih Özatay, iktisatta 2001 yılında yaşanan krizle bugünkü kriz ortasındaki benzerlik ve farklılıkları ANKA Haber Ajansı’na kıymetlendirdi.

2001 krizinin şubat ayında çıktığına ve mayıs ayında da “güçlü iktisat programı uygulandığına” dikkat çeken Özatay, enflasyonu düşürmenin güç olmadığını, lakin önemli bir program uygulanması gerektiğini vurguladı.

Özatay, şunları söyledi:

PARA SİYASETİ ALANDAN ÇEKİLMİŞ VAZİYETTE

Bütçe açığı daha fazlaydı 2001’de. Kamunun borçları daha yüksekti. Zira bankaları kurtarma operasyonu vardı. Artık kamu borcu daha düşük, bütçe açığı da daha düşük. Hasebiyle maliye siyasetinde yapılacaklar açısından işler artık daha kolay. Maliye siyaseti çerçevesinde borç düşük ancak borcun döviz cinsinden kısmı daha yüksek. Hasebiyle, kur hareketlerine karşı hassas yapıyor şu andaki durumu…

Para siyaseti açısından bakıldığında ise 2001 krizinden sonra enflasyona odaklanan önemli bir para siyaseti vardı ve Merkez Bankası da bağımsızdı. Artık durum olumsuz.

Çünkü, para siyaseti alandan çekilmiş vaziyette. İstenildiği vakit Merkez Bankası lideri misyondan alınabiliyor bu da bağımsızlık açısından literatürde olumsuz bir durum. Bankalara baktığımızda şimdiki durum çok daha olumlu…Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) açısından bir soru işareti yoktu. Artık çok enflasyon hesabı konusunda öteki enflasyon hesabı yayınlayan araştırmacılar var. Çok daha yüksek buluyorlar, bunlar da yanlışsız ya da yanlış TÜİK’in prestiji hakkında soru işareti doğuruyor. Zayıf taraflara karşılık vermek gerekiyor.

RİSK SEVİYESİ OCAK 2002’DEKİ RİSK SEVİYESİNDEN YÜKSEK

Sonuçlar açısından bakıldığında ise o vakit, 2001 krizi şubatta çıkmıştı mayıs ayında da güçlü iktisada geçiş programı uygulanmıştı. Şubatta enflasyon yüzde 33’tü 2001 krizi çıktığında, o zamanki şubattan evvelki son iki yılın en düşük enflasyonuydu. Yüzde 33’ten 74’e çıktı, Ocak 2002’de. 12 aylık bir müddette 74’e çıktı, 40 puan arttı. Sonra da program tesirini gösterdi, süratle düştü.

Şimdi enflasyon açısından durum daha makûs. 19 ile başladı Eylül 2021; niçin eylülü alıyorum zira Merkez Bankası’nın faiz indirmeye başladığı periyot, kur artışlarının tetiklendiği periyot. Artık yüzde 78’e geldi yani geldiğimiz yer daha yüksek 78’e karşılık 74 fakat daha gidiyor bu, daha yükselecek. Fiyatların artış suratı daha yüksek o vakit 40 puan artmıştı artık yaklaşık 60 puan arttı ve daha da artacak. Risk açısından bakınca şu anda geldiğimiz risk seviyesi, Ocak 2002’deki risk seviyesinden yüksek.

ZOR BİR İŞ DEĞİL BU LAKİN YAPILINCA DÜŞÜYOR YAPILMAZSA DÜŞMÜYOR

Hem enflasyon açısından hem risk açısından hem döviz kuru açısından önemli bir program uygularsanız düşüyor bunlar. 2001 krizindeki tepe noktaları ocaktır, enflasyonda risk ve kurda da biraz daha öncesidir, 2001’in sonbahar aylarıdır ondan sonra daima düşmüştür. Bu iş düşmez değil enflasyonun nasıl düşeceğini biliyoruz sonuçta, sıkıntı bir iş değil ülke tecrübeleri var iktisat literatürü var.

Bir ülkenin potansiyel büyüme oranını yükseltmek sıkıntı bir iş, orada çok çeşitli görüşler var ancak enflasyonun nasıl düşürüleceğinde çabucak hemen birçok iktisatçı görüş birliğinde, farklı düşünenler olabilir elbette. Güç bir iş değil bu lakin yapılınca düşüyor, yapılmazsa düşmüyor. Temel farklılıklar bunlar, şu anda kurun geldiği yer de o zamanki ocakla karşılaştırdığınız vakit çabucak hemen tıpkı yerde.

ORTADA BERBATA GİDİŞİ DEĞİŞTİRECEK BİR PROGRAM DA; YOK TIPKI SİYASETLER DEVAM EDİYOR

Model kullanmadan istikamet belirtilebilir. Yükselecek niçin zira enflasyonun bundan sonra arttıracak kimi değerli faktörler var. Birincisi döviz kuru üzerinde baskı var, döviz kuru enflasyonun kıymetli belirleyicilerinden bir tanesi. Merkez Bankası döviz satıyor olmasına karşın ya da kamu bankaları…, döviz kuru artıyor burada bir olumsuz faktör var. Avrupa Merkez Bankası, FED faiz arttırırsa döviz kuruna üst yanlışsız bir baskı gelir. O da bu işi daha güçlendirir. Üretici fiyatlarındaki artış çok yüksek… O ne demek üretilen malların fiyatları şu anda tüketiciye yansıyan fiyatlardan çok daha fazla artıyor demek, vakitle onun da tesiri olacaktır…Ortada bunu değiştirecek bir program da yok, birebir siyasetler devam ediyor.

Yapılabilecekler açık, para siyaseti enflasyona odaklanacak. Merkez Bankası’nın kanununu değiştireceksiniz, prestijini arttırmak için. Merkez Bankası yöneticilerinin vazifeden alınması tekrar zorlaştıracaksınız, 2001’deki kanuna döneceksiniz. Para siyaseti mecburen faiz arttıracaksınız, bayağı bir arttırmanız gerekiyor…Kapsamlı bir faiz artışı gerekir… Ondan sonra geriye kalan para siyasetinin ciddiyetin piyasalarda anlaşılması. Maliye siyasetinde yapılacak döviz cinsinden yurtdışından borçlanmayacaksınız…TÜİK’i bağımsız yapmak gerekebilir, prestijini arttırmak için. Bunlar daima risk ünitesini kısa vadede düşürecek işler, geriye kalan kısmı da iktisat dışındaki alanlar. Hukuk sistemi için ihale yasası, rant vergisi, eğitim sistemi, TÜİK’in bağımsızlaştırılması, hukuk sisteminde yargıç bağımsızlığı vesaire. Bunlar odaklanmış yapısal ıslahat olur, kalıcı olarak Türkiye’nin risk primini düşürmek için. Öbürleri de istikrara yönelik adımlar, kolay onlar daha kolay. Merkez Bankası bağımsızlığı ve TÜİK bağımsızlığı da prestij kazanmak için anında risk primini düşürmek için değerli işler olur. Geriye kalan sizin ne kadar önemli olduğunuzu göstermeniz. Çabucak bunları yaptınız diye bir anda her şey düzelmez. Ekonomik ünitelerin ve finans piyasalarındaki aktörlerin ciddiyetinizi ve uygulamanızı görmeleri gerekir.

ANALİZ: Döviz kıtlığı boşuna değil, cari açıkta taraf üst, TL’de aşağı

Enflasyon ve dolar beklentileri tekrar yükseldi

Çetin Ünsalan:  Dünyaya sekiz kat fark attık